PET CT chẩn đoán ung thư

Bài viết của BS Nguyễn Tuấn Khôi trên báo Thuốc và sức khoẻ tháng 6/2016- Bút danh BS Nguyên Duy

Năm 2000, chúng tôi được dự một buổi thuyết trình của một giáo sư Pháp tại Sài Gòn. Tại buổi thuyết trình này, chúng tôi được giới thiệu về phương pháp PET-CT, một phương pháp được cho là “thần kỳ”  giúp cho các bác sĩ có thể rà tìm ung thư “từ đầu đến chân”, phát hiện được những khối u rất nhỏ, chỉ vài milimet, độ chính xác khá cao, hơn 90%. Lúc đầu chúng tôi còn bán tím bán nghi, nhưng sau đó vài năm, các tạp chí y khoa đều có nhắc đến phương pháp này như một phương pháp tin cậy và quan trọng trong chẩn đoán ung thư. Cho đến nay thì PET-CT không còn xa lạ gì với các bác sĩ nước ta vì nhiều trung tâm đã có và sử dụng trong khoảng hơn 5 năm nay. 

PET-CT là gì ?

PET-CT viết tắt của chữ Positron emission tomography–computed tomography là một phương pháp chụp hình toàn cơ thể nhưng trước đó người bệnh đã được tiêm vào cơ thể một chất đặc biệt, chất này chỉ được các tế bào ung thư “bắt” nhưng các tế bào bình thường thì không. Vì vậy khi chụp hình ảnh khối u có bắt chất này hiện hình rất rõ. Như vậy, PET-CT là một phương pháp chụp cắt lớp (CT: computed tomography) nhưng có sử dụng chất phát tia positron (positron emission tomography)

Hình 1: PET-CT toàn cơ thể cho thấy hình ảnh ung thư phổi và hạch ác tính ở trên đòn trái phát sáng

CT: computed tomography

Trước khi có CT, y khoa sử dụng X quang để khảo sát nội tạng: tim, phổi... Máy phát tia X, tia này  xuyên thấu qua cơ thể và được “hứng” hình ảnh trên phim đặt phía sau bệnh nhân. Các cơ quan trong cơ thể có mức độ cản tia (cản quang) khác nhau, xương cản tia nhiều nhất, tim cản quang ít hơn do cấu tạo hoàn toàn là cơ, phổi cản tia rất ít vì chứa nhiều không khí. Vì các mức độ cản quang khác nhau của các cơ quan nên ta có thể thấy rõ các cơ quan trên phim X quang.

Phương pháp X quang có hạn chế vì cơ quan phía trước có thể cản trở hình ảnh của cơ quan phía sau.

CT giống X quang ở chỗ cũng sử dụng tia X và phim “hứng” để tạo thành hình ảnh. Tuy nhiên, phương pháp khắc phục được tình trạng cơ quan trước che ảnh của cơ quan sau bằng cách chuyển đổi thành hình ảnh cắt lớp. Với kiểu chụp này, hình ảnh của cơ thể được cắt thành từng lát như các lát cắt của bánh mì. Tên gọi tomography bắt nguồn từ chữ Hy Lạp cổ “tomos” có nghĩa là cắt lát.

CT có thể thấy được hình ảnh của khối bướu nhưng đa số trường hợp không thể xác định chính xác là lành tính hay ác tính.

Hình 2: Khối u phổi trái trên X quang và trên CT

Vì sao CT có thể tạo ra hình ảnh cắt lát của cơ thể ?

Đầu phát tia X của máy chụp CT có thể quay quanh cơ thể nên tia X có thể xuyên thấu cơ thể theo nhiều phía. 

Khi chụp CT, bệnh nhân nằm ngửa trên bàn. Bàn này có thể di chuyển theo chiều dọc để đầu dò có thể cắt lớp cơ thể từ trên xuống dưới.

Máy chụp PET-CT tương tự như như máy chụp CT

Trước khi chụp PET-CT, chất Fluorodeoxyglucose (FDG) được tiêm vào tĩnh mạch của bệnh nhân. Chất này cấu tạo bởi hai nhóm hóa học chính yếu: fluorine₁₈  là chất phóng xạ có thời gian bán hủy ngắn, nhóm kia là deoxyglucose. Tế bào ung thư rất “ưa bắt” deoxyglucose hơn tế bào bình thường vì vậy FDG sẽ tích tụ nhiều tại các khối bướu. Tại khối bướu, fluorine₁₈ sẽ phát tia positron hình ảnh trên phim PET-CT sẽ thể hiện rõ điều này.

Khác với CT, PET-CT cần phải có một hệ thống nhận biết tia positron phát ra từ khối u và chuyển đổi tín hiệu này thành hình ảnh trên phim.

Hình 3: Máy chụp PET-CT

Như vậy, PET-CT hơn hẳn CT vì có thể phân biệt được ung thư và các bệnh lành tính do khối u ung thư bắt chất FDG và chất này phát tia positron.

PET-CT có chẩn đoán chắc chắn ung thư hay không ?

Mức độ chẩn đoán chính xác ung thư của PET-CT vào khoảng 80-90%, như vậy vẫn còn khoảng 10-20% lầm lẫn. PET-CT có thể lầm lẫn ung thư với bệnh lao, nhiễm nấm.

PET-CT có thể chẩn đoán ung thư với độ chính xác rất cao nhưng lại không thể phân biệt đây là loại ung thư nào. TD: ung thư phổi loại tế bào nhỏ và loại không tế bào nhỏ...

Có thể dùng PET-CT để tầm soát ung thư hay không ?

Chúng ta đã có rất nhiều chương trình tầm soát ung thư bằng cách sử dụng CT. Kinh nghiệm học được từ những chương trình tầm soát này (VD các chương trình tầm soát ung thư phổi) là độ chính xác trong chần đoán ung thư đối với những khối u còn nhỏ (giai đoạn sớm) của CT rất thấp nên đã có nhiều trường hợp phải mổ “oan” do lầm tưởng những khối lành tính với khối u ung thư.

PET-CT có thể chẩn đoán ung thư chính xác hơn CT chắc chắn sẽ giảm bớt những sai lầm trong tầm soát ung thư so với CT. Đó là suy luận, y khoa lại coi trọng thực tế hơn lý luận. PET-CT muốn chứng tỏ là một công cụ hữu hiệu để tầm soát ung thư thì cần phải thiết kế những nghiên cứu trên một số lượng người tình nguyện khoảng vài ngàn và phải mất nhiều năm. Tuy nhiên cho đến hiện nay, ý định dùng PET-CT để tầm soát ung thư đều ít được áp dụng trong các nghiên cứu tầm soát ung thư được do chi phí quá cao của nó. Tầm soát ung thư là phát hiện ung thư từ giai đoạn rất sớm, do vậy soát ung thư bằng PET-CT người ta phải thực hiện định kỳ mỗi 6 hoặc 12 tháng, tức là phải thực hiện hiều lần chứ không phải chỉ làm một lần. Giá một lần chụp PET-CT tại Việt Nam hiện nay khoảng 26 triệu, nếu chụp mỗi năm một lần thì chi phí rất lớn. Xét về mặt y khoa cộng đồng thì người ta cần phải cân nhắc giữa chí phí bỏ ra với lợi ích đạt được. Lợi ích đạt được ở đây bao gồm nhiều yếu tố:

- Tỉ lệ phát hiện bệnh. Tức là nếu thực hiện tầm soát khoảng 1000 người thì sẽ phát hiện được bao nhiêu người có bệnh? Nếu con số này quá thấp, chương trình xem như thất bại.

- Nếu phát hiện được bệnh ung thư qua tầm soát thì việc chữa trị có làm bệnh nhân sống lâu hơn không ?

Đó là những câu hỏi chính yếu cần phải được trả lời bằng nghiên cứu thực tế trước khi PET-CT được công nhận là một phương tiện tầm soát có hiệu quả.

Như vậy, chuyên khoa ung thư không khuyến khích dùng PET-CT để tầm soát ung thư vì chưa có những nghiên cứu chứng minh.

Tuy chưa được công nhận là phương tiện tầm soát ung thư nhưng PET-CT quả thật là một phương tiện hữu hiệu để chẩn đoán ung thư, xác định giai đoạn bệnh một cách chính xác.

BS Nguyên Duy